4X

Kategoria gier planszowych 4X obejmuje tytuły strategiczne, w których gracze przejmują kontrolę nad rozwijającymi się cywilizacjami lub imperiami. Nazwa gatunku jest akronimem pochodzącym od czterech angielskich słów: eksploracja, ekspansja, eksploatacja oraz eksterminacja. Rozgrywka wyróżnia się tym, że uczestnicy zaczynają na skraju nieznanego, najczęściej modularnego świata, który stopniowo odkrywają, powiększając swoje terytorium. Istotą zabawy jest pozyskiwanie surowców, inwestowanie w rozwój technologiczny, budowanie potęgi ekonomicznej oraz prowadzenie konfliktów zbrojnych lub dyplomacji z innymi graczami. Przykłady tytułów reprezentujących ten nurt to między innymi *Twilight Imperium*, *Eclipse* oraz klasyczna gra traktująca o podboju kosmosu *Starfire*.

Przebieg rozgrywki ma zazwyczaj charakter długofalowy i epicki, wymagając od graczy lawirowania pomiędzy wieloma celami jednocześnie. Klimat gier 4X silnie nawiązuje do literatury science-fiction lub historii alternatywnej, pozwalając wczuć się w rolę władcy budującego potęgę od pojedynczej bazy lub osady do dominującej potęgi galaktycznej bądź światowej. Poziom złożoności tych produkcji jest zazwyczaj wysoki, a podręczniki z zasadami bywają obszerne, ponieważ mechanika musi obsłużyć zarówno zarządzanie gospodarką, jak i walkę oraz drzewka technologii. Z tego powodu są to pozycje przeznaczone dla starszej młodzieży oraz dorosłych, ogranych w trudniejszych planszówkach, którzy dysponują wolnym popołudniem lub całym dniem na rozegranie jednej partii.

Wybierając grę 4X, warto zwrócić uwagę na czas jej trwania oraz skalę interakcji między uczestnikami, ponieważ niektóre tytuły kładą większy nacisk na pokojowy rozwój i handel, podczas gdy inne premiują bezwzględną agresję. Istotna jest także liczba graczy, gdyż wiele z tych gier rozwija pełny skrzydła dopiero w większym gronie, kiedy na mapie zaczyna brakować miejsca i dochodzi do napięć dyplomatycznych. Dobrze jest również sprawdzić, jak rozwiązany jest problem eliminacji graczy oraz czy mechanika przestojów między turami nie zbytnia wydłuża czasu oczekiwania na swój ruch.